home | theater | boek | video | contact

De Mythe wordt Musical

Het oudste verhaal over Maria Nuñez* werd geschreven door Daniel Levi de Barrios (1635-1701) schrijver, dichter en eerste geschiedschrijver van de Portugese Joden in Amsterdam.
In zijn in 1683 uitgegeven ’Triompho del Govierno Popular’ schrijft hij over de beeldschone Maria Nuñez, die in 1593 samen met haar broer en oom vlucht voor de Portugese inquisitie. Op haar zeereis naar Amsterdam wordt ze gevangengenomen door Engelse kapers. De bevelhebber van die kapers blijkt een hertog te zijn, die stapelverliefd wordt op Maria en haar ten huwelijk vraagt. Dat komt koningin Elizabeth ter ore en die wil die schoonheid ook wel eens zien. Ze vindt Maria zo mooi dat ze haar aan het volk wil tonen en daarom met haar een tour maakt door Londen. Maria wordt de lieveling van het Engelse hof en krijgt huwelijksaanzoeken waarop geen meisje nee zou zeggen, maar Maria doet dat wel. Zij wil naar een land waar ze vrij en open Jodin mag zijn; Amsterdam dus. Koningin Elizabeth, onder de indruk van haar sterke overtuiging, laat haar en haar gezelschap vrij om naar Amsterdam af te zeilen. Daar trouwt zij in 1598 met haar neef uit Porto.
Levi de Barrios zet Maria neer als een heldin van Joodse standvastigheid en de grondlegster van die bloeiende Joodse gemeenschap die later Mokum genoemd zou worden. Alhoewel later een aantal historici dit op een opera-libretto of musicalscript gelijkend verhaal beschouwt als een geïdealiseerde en geromantiseerde Joodse mythe, wordt algemeen toch aangenomen dat het verhaal op hoofdpunten historisch juist is. Eigenlijk is het meest ongeloofwaardige dat er nog nooit een opera of musical over Maria Nuñez op de planken is gebracht. Maar dat gaat veranderen, als de voortekenen niet bedriegen.
Mischa Suasso

* In Duitse en Nederlandse bronnen Nunes of Nunnes

Een vrolijke aanklacht tegen religieus fanatisme
De man die vindt dat de mythe Maria Nuñez een opera of musical moet worden is schrijver en librettist Frans Lavell (1935). Wij ontmoeten hem in de overvolle sociëteit van de kunstenaarsvereniging Arti en Amicitiae in Amsterdam, waar hij net een vuurdoop achter de rug heeft.
Hij heeft daar het verhaal van Maria Nuñez voorgedragen aan de hand van videobeelden en met begeleiding van het ensemble Betty Borstlap en tenor Augusto Valença.
Ben je tevreden?
Augusto, Betty en de musici hebben de kracht en de schoonheid van de Sefardische liederen bewezen. Ik keek naar de mensen en hun monden vielen open van bewondering. Het publiek was geboeid door het verhaal. Visueel moet dit toch echt een musical of een opera worden. Of het moet heel sober met een verteller of vertelster zodat iedereen er zijn eigen beelden bij kan bedenken.
En horen?
Ja natuurlijk. Het is een musical, dus muziek speelt een grote rol.
Wie is de componist? Het zijn prachtige melodiën.
Het zijn eeuwenoude melodieën. De makers zijn anoniem. Ik heb een enorme databank gevonden met meer dan tweehonderd Sefardische liederen uit de tijd van Maria Nuñez. Eigenlijk is er voor elke scene wel een toepasselijk lied. Heerlijk werk. Ik ben intussen ook helemaal verliefd op die muziek geworden. Maar natuurlijk moet een componist er wel een muzikaal geheel van maken.
Dan heb je een componist met dezelfde liefde nodig en eentje die genoegen wil nemen met de rol van arrangeur.
Nee daar ben ik niet mee eens. Sjostakowitsj, Tsjaikowski maar ook Bach in de Matthäus doen veel met bestaande melodiën. Daarbij zingen de matrozen op het Hollandse vluchtschip geen Sefardisch en aan het Engelse hof hoor je natuurlijk liederen van John Dowland.
Toch moet het geen muzikale lappendeken worden, maar een geheel. Jordi Saval heeft trouwens een prachtige instrumentale suite gemaakt van allerlei verschillende Sefardisch liedjes.
Ben je niet bang dat die muziek alleen maar een kleine groep ingewijden aanspreekt?
Nee niet meer. De Sefardische muziek begint een beetje te hypen. Ik ben bij een concert van Yasmin Levy in het Bimhuis geweest. Dat was afgeladen uitverkocht; veel jonge mensen. Vroeger zag je alleen maar grijze hoofden bij zo’n concert. En Yasmin kreeg de hele zaal aan het meezingen! Het is volksmuziek met makkelijke, aantrekkelijke melodiën. Anders zouden ze ook niet ongenoteerd de eeuwen hebben overleefd. Mijn publiek gaat straks neuriënd en zingend naar huis. En ik.

Vanwaar al die moeite, wat drijft je?
Al vanaf het eerste moment dat ik kennis maakte met de geschiedenis van Maria Nuñez in een klein Frans boekje in een rommelig boekwinkeltje in Parijs wist ik: hier moet ik wat mee doen. En ik dacht meteen aan een opera of musical. Het verbaasde me trouwens dat er niet al ergens ooit een opera of een ander soort muziektheater over was geweest. Toen ik al heel ver was met het concept en mijn script kreeg ik even een hartverzakking toen Henning Bolte in zijn radioprogramma de jazzviolist Mark Feldman aankondigde met een stuk dat Maria Nuñez heet. Was het er dan toch al? Maar nee. Het was zuiver instrumentaal maar wel geïnspireerd op de geschiedenis van Maria Nuñez. Mark Feldman vertelt soms de geschiedenis erbij en is dan verbaast dat het Hollandse publiek met zijn oren zit te klapperen. Hij heeft me via Henning laten weten dat hij blij is dat eindelijk iemand wat met die geschiedenis gaat doen. Het is trouwens beschamend dat wij weinig tot niets weten over deze toch echt wel Hollandse heldin. Daarvoor moet je kennelijk in het buitenland zijn.
De Sefardische Maria Nuñez, een Hollandse heldin?
Ik vind haar de verpersoonlijking van onze tachtigjarige oorlog. Wie haar leven kent, kent ook onze vaderlandse geschiedenis. Haar verhaal is trouwens heel actueel. Het is een aanklacht tegen religieus fanatisme en intolerantie. Van welke zijde ook. Wanneer ze bij schrik in Lissabon geen kruis slaat loopt ze kans gearresteerd te worden, doet ze dat in Londen wel, loopt ze hetzelfde risico.
Nogal een heavy boodschap voor een gezellig avondje uit!
Jezus Christ Superstar, Les Miserables en de West Side Story hebben allemaal een zware boodschap. Toch is het amusement. Boodschap en amusement sluiten elkaar niet uit.
Daarbij zit er ook veel vrolijkheid en humor in mijn script. En een mooie belofte: de belofte van een vrije, tolerante gemeenschap waarin joden, christenen en moslims samenwerken en – leven, met als voorbeeld het Andalusië van voor de val van Granada en de verbanning van de joden in 1492. Daarom laat ik Maria ook een moslimverstekeling op het vluchtschip ontdekken. De vervolging van de moslims door de inquisitie heeft tot nu toe veel te weinig aandacht gekregen. De Hollanders, de joden en de moslims hadden in die tijd dezelfde vijand.
Het is vaderlandse geschiedenis voor zowel Marokkanen als kaaskoppen.

In de officiële historische bronnen is niet te lezen hoe ze haar vlucht uit Portugal heeft georganiseerd. Ben jij iets meer te weten gekomen?
Nee, er zitten grote gaten met een heleboel vragen in die geschiedenis, maar dat gaf mij de vrijheid om ze in te vullen. Ik heb erg zitten aanhikken tegen het feit dat ze al die aanbidders aan het Engelse hof afwijst en dan in Amsterdam trouwt met haar neef. Met haar neef! Ik vond dat ik daar niet omheen kon; daarom laat ik die twee al in Lissabon hevig verliefd op elkaar zijn.
Maar wat was de directe aanleiding om te vluchten. Zij wel maar haar ouders niet?
Wat mij persoonlijk heel erg heeft aangegrepen zijn de beschrijvingen van die zogenaamde Auto-da-fe’s, waarbij ketters, maar voor het merendeel crypto-joden en crypto-moslims, verbrand werden. Die pompeusheid van hoogwaardigheidsbekleders en priesters, de carnavaleske feestelijkheid en opgehitste haat van het toegestroomde volk en de futiele, belachelijke aanklachten tegen de veroordeelden hebben me bijna nachtmerries bezorgd. Ik stelde me voor dat je door zo’n scheldende een feestende meute wordt meegesleept en mee moet schelden om niet op te vallen, dan ineens een dierbare onder de veroordeelden ziet. Hoe reageer je dan? Ik laat Maria hevig protesterend door het lint gaan. Dat wordt haar bijna noodlottig. Ze kan niets anders doen dan in het water van de Taag te springen, waaruit ze wordt opgevist door Hollandse matrozen.

Wat zullen de historici daarvan vinden?
Zij weten ook niet hoe het echt is gebeurd, maar wat ik heb geschreven is niet onmogelijk. Niets is onmogelijk wat ik heb geschreven, maar het kán zo gebeurd zijn. In de bronnen staat ook dat ze op een Hollands schip vlucht, maar Holland was in oorlog met Spanje en Portugal en Engeland was onze bondgenoot. Hoe kan dan een Hollands schip in de Taag liggen? En door Engelsen gekaapt? Dus heb ik er een Hollands schip uit Sluis van gemaakt. Dat was toen nog Spaans.
Je hebt een hoop uit te leggen.
Dat doe ik niet. Geert Mak zegt: ’Oorlog is chaos’. Zeker onze tachtigjarige oorlog. Wie waren er toen fout? Wie waren de goeien? Toen Haarlem werd uitgemoord bood Amsterdam onderdak aan het Spaanse garnizoen. En werden deelnemers aan de Beeldenstorm in een wijnvat vol water publiek verzopen. Maar toen Maria in Amsterdam aan kwam waren alle Spaansgezinden en katholieke geestelijken de stad uitgezet en werd Amsterdam de stad van de vrijheid. Een tijdje niet voor de katholieken, maar wel weer voor moslims. We waren toen heel erg pro moslim. ’Liever Turkx dan Paus’ staat er op de geuzenpenningen, ofwel liever moslim dan katholiek.

Wat is er van Maria geworden?
Heel grappig. Zij is nooit officieel lid geworden van de Portugees-Joodse Gemeente; haar moeder, die later naar Amsterdam kwam, wel. Die is in Ouderkerk aan de Amstel begraven, Maria niet. In mijn geïdealiseerde kijk op haar was ze een vrijdenkster, die na alle katholieke religieuze dwang in Portugal er niets voor voelde om zich te onderwerpen aan Joodse religieuze dwang.
Dat zal de Portugees-Joodse Gemeente je niet in dank afnemen!
Oh jé, als dat maar geen fatwa wordt!
Wanneer je geen musicalproducer vindt, wat dan?
Dan maak ik een uitvoering die ik zelf samen met het ensemble Betty Borstlap en Augusto Valença kan behappen. Deze try out in Arti heeft bewezen dat het kan. Zeker met een professionele verteller of vertelster. Plus een goed koor. Ik zie dat helemaal zitten. Dit verhaal moet verteld worden. Hoe dan ook!